سرشناسه : فلاحزاده، محمدحسین، ۱۳۳۸ -
عنوان و نام پدیدآور : درسنامه مناسک حج/محمدحسین فلاحزاده.
مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۹.
مشخصات ظاهری : ۱۰۴ ص.
شابک : ۹۰۰۰ ریال:978-964-540-232-5
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
موضوع : حج -- راهنمای آموزشی
موضوع : حج
رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ف۸د۴ ۱۳۸۹
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷
شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۳۳۲۴۴
ص:1
مراتب معنوی حج، که سرمایة جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک مینماید، حاصل نخواهد شد مگر آنکه دستورات عبادی حج به طور صحیح و شایسته و مو به مو عمل شود.(1)
حج نمایشی باشکوه از اوج رهایی انسان موحد از همه چیز جز او و عرصة پیکاری فرا راه توسن نفس و جلوة بیمانندی از عشق، ایثار، آگاهی و مسئولیت در گسترة حیات فردی و اجتماعی است. پس حج تبلور تمام عیار حقایق و ارزشهای مکتب اسلام است.
مؤمنان زنگار دل را با زمزم زلال توحید میزدایند و با حضرت دوست تجدید میثاق میکنند و گرچه میراث ادب و فرهنگ ما، مشحون از آموزههای حیاتبخش حج است، اما هنوز ابعاد بیشماری از این فریضة مهم، ناشناخته و مهجور مانده است.
پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در پرتو اندیشههای تابناک امام خمینی١ حج را نیز همچون دیگر معارف و احکام اسلامی، در جایگاه واقعی خویش نشاند و سیمای راستین و محتوای غنی آن را نمایاند. اما
1- امام خمینی صحیفه نورج19ص25.
یکی از مباحث اساسی و مورد نیاز زائران بیت الله الحرام، مناسک عمره و حج است. بر اساس این نیاز بخشی از فرصت روحانیان معظم کاروانها نیز باید به آموزش این مسائل اختصاص یابد،
نوشته حاضر، یکی از متون آموزشی حج تمتع است که به موضوع مناسک حج پرداخته و بر اساس سرفصلهای مصوّب که پیشتر منتشر گردیده تدوین شده است.
برای استفاده بهتر از این نوشته نکات ذیل یادآوری میشود:
1. چون این اثر اوّلین تجربه در این راستاست و بر اساس سرفصلهای از پیش تنظیم شده تدوین گشته، حجم برخی از دروس بیش از فرصت یک جلسه و برخی دیگر کمتر از آن است، لذا روحانیون معظم مطالب مورد نیاز باقی مانده را در جلسه بعد استفاده خواهند کرد.
2. چون فعلاً فرصت پرداختن به فتاوای همه مراجع معظم تقلید نبود، لذا این نوشته بیشتر به احکام عمومی و اتفاقی پرداخته و در برخی از موارد نیز به تفاوت فتاوای مراجع اشاره شده است. امید است در آینده بتوانیم با رفع کاستیهای آن تفاوت فتاوا را نیز لحاظ کنیم.
آمادگی برای سفر
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ اطلاعات لازم را برای آمادگی سفر حج به دست آوریم.
ـ لوازم مورد نیاز برای احرام را بشناسیم.
ـ با برخی مسائل احرام آشنا شویم.
سفر به مکه مکرمه برای عمره و حج اهمیت بسیار زیادی دارد که بدون آمادگی لازم اقدام به آن شایسته نیست. آمادگی و توانایی مالی و بدنی و باز بودن راه جزو شرایط شرعی و استطاعت لازم برای این سفر است. افزون بر آن، شناخت وظایفی که باید به آن عمل کنند و محرماتی که از آن بپرهیزند و معرفتی که پیدا کنند و کمالی که به دست آورند نیز لازم است. گذشته از این امور برخی از آمادگیها که جنبه فقهی و شرعی دارد و پیش از سفر باید به آنها اقدام کرد، در این مقال آورده میشود.
تهیه لباس احرام به ویژه برای کسانی که در بدو ورود برای اعمال به میقات میروند یا به اصطلاح «مدینه بعد» هستند، از جمله اموری است که پیش از سفر باید اقدام کرد. در این امر، هرچند وظیفه مردان و زنان با هم تفاوت دارد، ولی شرایط عمومی لباس احرام برای هردو گروه داشتن شرایط لباس نماز است؛
یعنی همان ویژگیها که لباس نماز دارد، لباس احرام نیز باید داشته باشد؛ یعنی: مباح باشد، پاک باشد، از اجزاء مردار و حیوان حرام گوشت نباشد، به مقدار لازم بدن را بپوشاند، نازک و بدننما نباشد و...
علاوه بر این شرایط، لباس احرام مردان نباید دوخته باشد، حتی به شکل لباسهای معمولی نیز نباشد، بلکه به صورت دو تکه پارچه ندوخته یا حوله است که یکی را به کمر میبندند و دیگری را بر دوش میافکنند.
چون در حال احرام، استفاده از هرگونه عطر و بوی خوش حرام است، لباس احرام نیز نباید خوشبو باشد، لذا پیش از سفر این لباس را جایی که معطر است نگذارند تا هنگام احرام بوی خوش نداشته باشد.
مردان در حال احرام نباید کفش بپوشند، بلکه پوشیدن هرچیزی که تمام روی پا را بگیرد جایز نیست، لذا برای احرام باید دمپایی مناسبی که تمام روی پا را نمیپوشاند تهیه کنند و چون دمپایی در حال احرام
داشتن ناخنگیر یا قیچی برای تقصیر، تسبیح برای گفتن ذکر (چون در بسیاری از اعمال عمره و حج اذکار مکرّر وجود دارد) و نیز کتاب مختصر مناسک و دعا نیز مناسب است.
هرچند نماز را همیشه باید صحیح خواند و تصحیح نماز از وظایف همیشگی نمازگزار است، ولی از آنجا که در مجموعه اعمال عمره و حج سه نماز واجب وجود دارد و این نمازها نیز مانند سایر نمازهای واجب دارای اهمیت زیادی است، افزون بر این که غلط خواندن آنها ممکن است موجب بطلان اعمال عمره و حج بشود و پیامدهایی نیز به دنبال خواهد داشت، بنابراین ضرورت تصحیح نماز پیش از سفر دوچندان خواهد بود. لذا بر زائران عزیز لازم است که نماز خود را
همانگونه که پیشتر گفته شد، لباس احرام باید مباح باشد و قربانی نیز اینچنین است، بلکه هر چه در این سفر خرج میشود از مال حلال باشد، هرچند زائران خانه خدا، به طور غالب افراد تلاشگری هستند و با کار و دریافت مزد حلال و پس انداز مازاد بر مخارج سال برای این سفر ثبت نام کردهاند و هرگز مالی که غصبی باشد ندارند، ولی گاهی بر اثر برخی کوتاهیها وجوه شرعی واجب مثل خمس و زکات را نپرداختهاند که لازم است پیش از سفر به این امر مهم توجه داشته باشند و چنان چه تاکنون حسابرسی اموال نداشتهاند با مراجعه به دفتر مرجع تقلید خود یا نماینده وی یا لااقل به روحانی کاروان مراجعه و نسبت به این مسأله اقدام کنند و چنانچه چیزی بابت خمس یا زکات یا سایر وجوه شرعی بدهکار شدند بپردازند و با خیالی آسوده به این سفر اقدام کنند. و چنانچه بدهی آنها زیاد باشد، که اکنون قدرت پرداخت همه آن را
یکی از سؤالات مهم درباره حج، آن است که بر چه کسانی حج واجب است و یکی از مسائل مهم در این اعمال، نیت است. برای روشن شدن پاسخ این دو سؤال بحث استطاعت باید تبیین شود، یعنی اگر شرایط استطاعت موجود باشد، حج بر آنها واجب است و باید به نیت حج واجب یا «حجة الاسلام» بجا آورند و چنانچه آن شرایط موجود نباشد، واجب نیست و به نیت مستحب بجا میآورند و میتوانند به نیابت دیگری انجام دهند.
ـ مالی؛
ـ بدنی (صحت و توانایی)؛
ـ طریقی (باز بودن و امنیت راه)؛
ـ زمانی (داشتن وقت کافی).
استطاعت مالی نیز به امور ذیل حاصل میشود:
ـ داشتن مخارج حج (رفت و برگشت و مخارج دیگر)؛
ـ داشتن ضروریات زندگی، مانند خانه مسکونی، وسیله سواری، لوازم منزل، پوشاک، ابزار و سایر نیازمندیها؛
مسائل مربوط به نیابت پیش از سفر باید مراعات شود، چون کسی که شرایط نداشته باشد، از آغاز نمیتواند و نباید نیابت دیگری را در عمره و حج بپذیرد.
ـ حج واجب برعهده نایب نباشد؛
ـ عذری از انجام اعمال عمره و حج نداشته باشد، مثلاً نمازش غلط نباشد به طوری که نتواند تصحیح کند؛
ـ با مناسک حج آشنایی داشته باشد.
1. لباس احرام دارای چه شرایطی است؟
2. آیا در حال احرام میتوان کفش پوشید؟
3. انواع استطاعت کدامند؟
4. نمازهای واجب مربوط به حج کدامند؟
عمره و حج تمتع و احرام عمره تمتّع
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ مفهوم حج و عمره را بدانیم.
ـ با فهرست اعمال حج و عمره آشنا شویم.
ـ با واجبات، مستحبات و محرمات احرام آشنا شویم.
ـ با محرمات ویژه مردان و زنان آشنا شویم.
حج به معنای قصد و عمره به معنای زیارت است، ولی در اصطلاح فقه، بجای آوردن اعمال خاصی در مکه و اطراف آن است که در جلسات آینده تفصیل آنها خواهد آمد.
حج تمتع نوعی از حج است که وظیفه افراد بیرون از مکه که از فاصله 16 فرسخ یا بیشتر میآیند میباشد و علت نامگذاری آن این است که تمتع به معنای لذت بردن، بهرهمند شدن است و چون در این نوع از
آنچه زائران ایرانی و کسانی که از بیرون مکّه میآیند در ماه های حج انجام میدهند دو بخش است:
ـ عمره تمتع؛
ـ حج تمتع.
فهرست اعمال عمره تمتع:
ـ احرام؛ در میقات؛ مثلاً مسجد شجره یا جحفه.
ـ طواف؛ در مسجدالحرام به دور کعبه.
ـ نماز طواف؛ دو رکعت، در مسجدالحرام، پشت مقام ابراهیم.
ـ سعی؛ بین صفا و مروه، پیمودن هفت مرتبه فاصله بین صفا و مروه.
ـ تقصیر؛ کوتاه کردن قدری از مو و ناخن.
فهرست اعمال حج تمتّع:
ـ احرام؛ در شهر مکه، پیش از ظهر روز نهم ذی حجه.
ـ وقوف در عرفات؛ از ظهر روز نهم ذی حجه تا مغرب آن روز.
ـ وقوف در مشعرالحرام؛ شب عید قربان (دهم ذی حجه).
ـ رمی جمره عقبه؛ سنگ زدن به آخرین جمره در منا، روز عید قربان.
ـ قربانی؛ ذبح یک گوسفند یا گاو یا شتر در روز عید قربان.
ـ حلق (تراشیدن سر) یا تقصیر، در روز عید قربان در مِنا.
اولین عمل از اعمال عمره و حج، احرام است. احرام، مستحبات و واجباتی دارد که در این بخش به طور اختصار به آنها میپردازیم.
ـ از اول ماه ذی القعده و اگر از این تاریخ نتوانست، از اول ذی الحجه، موی سر و صورتش را کوتاه نکند.
ـ پوشیدن لباس احرام؛
ـ نیت (محرم میشوم به احرام عمره تمتّع قربة إلی الله)؛
ـ لبیک، لبیک اللهم لبیک، لبیک لا شریک لک لبیک، إن الحمد والنعمة لک والملک، لا شریک لک لبیک.
در صورت امکان پس از نماز ظهر محرم شود و اگر ممکن نبود، پس از نماز واجب دیگر، مثلاً نماز مغرب یا عشاء و اگر آن هم ممکن نبود، پس از شش یا دو رکعت نماز مستحب احرام و نیز دعاهایی وارد شده که اگر بتواند بخواند خوب است.
مکان احرام عمره تمتّع میقات است، و میقات مکانی است که برای احرام معین شده که عبارت است از: مسجد شجره، جُحفه، وادی عقیق
انسان، پس از پوشیدن لباس احرام و نیت و گفتن لبیک مُحرم است
و باید تا پایان اعمال عمره از کارهایی که بر محرم حرام است پرهیز کند.
مجموع کارهایی که بر محرم حرام است، بیست و چهارتاست، ولی بسیاری از آنها مورد ابتلاء نیست که در اینجا به برخی از موارد مورد ابتلا اشاره میشود.
* محرمات مشترک بین مردان و زنان که بر هر دو گروه حرام
است:
ـ استعمال عطریات و بوی خوش؛
ـ نگاه در آینه؛
ـ ناخن گرفتن؛
ـ زدودن مو از بدن؛
ـ کندن یا کشیدن دندان؛
1. معنی حج وعمره چیست؟
2. مستحبات احرام کدامند؟
3. واجبات احرام کدامند؟
4. مکروهات احرام کدامند؟
5. محرمات مخصوص مردان کدامند؟
طواف عمره تمتع
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با شرایط طواف کننده آشنا شویم.
ـ با مستحبات طواف آشنا شویم.
ـ با مکروهات طواف آشنا شویم.
ـ مراقبتهای لازم در طواف را بدانیم.
پس از احرام و ورود به شهر مکه زائران باید هفت دور طواف کعبه بجای آورند که یکی از مهمترین اعمال عمره و حج است، طواف دارای شرایط و واجباتی است که در این بخش به آنها اشاره میشود.
طواف از جهات مختلف، همچون نماز است؛ از جمله این که طوافکننده باید بدن و لباسش پاک باشد، افزون بر این، لباسی که بر تن دارد باید شرایط لباس نمازگزار را داشته باشد.
طوافکننده باید با وضو باشد و غسلی برعهده او نباشد، و چنانچه نتواند وضو بگیرد یا غسل کند باید تیمم کند. و طواف عمره بدون طهارت صحیح نیست، خانمهایی که در ایام عادت ماهیانه به سر میبرند باید صبر کنند و پس از پاک شدن، غسل بجای آورند و طواف کنند.
طوافکننده باید در حال طواف به مقداری که در نماز لازم است بدن خود را بپوشاند.
پسرها و مردها باید ختنه شده باشند و بدون آن طواف صحیح نیست.
طواف و سایر اعمال عمره، از عبادات است و باید با نیت باشد؛ یعنی گشتن به دور کعبه باید به قصد طواف و برای اطاعت دستور خداوند باشد.
طواف باید از گوشهای از کعبه که حجرالاسود در آن قرار دارد آغاز شود؛ همان گوشهای که نزدیک درِ کعبه است.
حجرالاسود، سنگ مقدسی است که با ارتفاع حدود 5/1 متر از زمین در یکی از گوشههای کعبه کار گذاشته شده است و اکنون با یک قاب
نقطه آغاز و پایان طواف حجرالاسود است، یعنی هفت دور طواف مقابل حجرالأسود به پایان میرسد و طواف، کمتر یا بیشتر از این مقدار صحیح نیست، امّا دقت در این امر لازم نیست و همین مقدار که عرفاً بگویند روبهروی حجرالاسود است کافی است. و ایستادن مقابل حَجر در آغاز طواف و در پایان آن و در پایان هر شوط از طواف لازم نیست، ولی مستحب است با دست خود به سمت حَجر اشاره کند و دست خود را ببوسد.
طواف کعبه هفت دور است نه کمتر نه زیادتر و به هر دور آن «شوط» گفته میشود.
طوافکننده باید همانگونه که همه مسلمانان طواف میکنند به دور کعبه بگردد، یعنی عقب عقب نرود، برخلاف مسیر طوافکنندگان نچرخد، و در حال طواف رو به کعبه نباشد، ولی نگاه به سمت راست یا چپ، حتی پشت سر، اگر بدن را نگرداند اشکال ندارد.
به فتوای اکثر مراجع تقلید، طواف کعبه در مسجدالحرام تا جایی که مردم طواف میکنند و عرفاً بگویند دور کعبه میگردد صحیح است، ولی به نظر برخی دیگر از مراجع تقلید، طواف باید در محدوده فاصله بین کعبه و مقام ابراهیم که حدود 13 متر است باشد. ولی برای مقلدین این مراجع نیز اگر طواف در آن محدوده مشکل باشد یا ممکن نباشد، و نتوانند صبر کنند تا در وقت خلوت طواف کنند، در فاصله دورتر نیز اشکال ندارد.
طوافکننده باید به دور حجر اسماعیل هم بگردد، یعنی در حال طواف داخلِ حجر نرود. حجر اسماعیل، فضایی است بین کعبه و دیوار نیم دایره به عرض حدود 10 متر که از رکن عراقی (شمالی) تا رکن شامی (غربی) کعبه امتداد دارد، همان ضلعی که ناودان کعبه قرار دارد.
به جز شرایط و واجباتی که برای طواف گفته شد، آدابی نیز دارد که برخی مستحب و برخی مکروه است که مراعات آنها نیز در طواف بر ثواب آن میافزاید.
* تلاوت قرآن؛
* ذکر گفتن؛
* خواندن دعاهای واردشده؛
* خندیدن؛
* سخن گفتن؛
* شعر خواندن؛
* خوردن و آشامیدن؛
* دست کشیدن به دیوار حِجر اسماعیل7.
هرچند در بسیاری از امور، طواف مانند نماز است، ولی از جهاتی نیز تفاوت دارد؛ مثلاً خندیدن و سخن گفتن و خوردن و آشامیدن نماز را
* هنگام شروع طواف از مقابل حجرالاسود وارد جمعیت طوافکنندگان نشوید که اذیت میشوید و مزاحمت برای طوافکنندگان نیز هست، بلکه مقداری جلوتر جایی که خلوت است وارد جمعیت شوید و بدون نیت طواف به راه خود ادامه دهید تا مقابل حجرالاسود برسید و از آنجا به نیت طواف بروید، حتی میتوانید از مقداری پیش از طواف نیت کنید که از مقابل حجرالاسود، طواف باشد که در این صورت هرچند مقابل حَجر متوجه نباشید اشکال ندارد.
* هنگام اتمام طواف برای بیرون رفتن از صف طوافکنندگان از مقابل حجرالاسود بیرون نروید که موجب زحمت خود و مزاحمت و اذیت دیگران است، بلکه بدون نیت طواف همراه جمعیت راه بروید تا جایی که به راحتی از صف خارج شوید.
* در اثناء طواف، به سراغ بوسیدن کعبه، پرده کعبه، حجرالاسود و... نروید تا اشکالی در طواف شما پیش نیاید.
* هنگام طواف عجله نکنید و از هل دادن و تنه زدن به دیگران بپرهیزید و چنانچه با آرامش طواف کنید، راحت و بهتر میتوانید ادامه دهید.
* اگر جمعیت شما را هُل داد و تندتر رفتید اشکال ندارد، حتی اگر
1. طوافکننده باید دارای چه شرایطی باشد؟
2. واجبات طواف کدامند؟
3. مکروهات طواف کدامند؟
4. مراقبتهای مهم در هنگام طواف را نام ببرید؟
نماز طواف و سعی صفا و مروه
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با نماز طواف آشنا شویم.
ـ مستحبات نماز طواف را بدانیم.
ـ مستحبات بین طواف و سعی را بدانیم.
ـ واجبات سعی را بدانیم.
ـ مستحبات سعی را بدانیم.
پس از طواف باید دو رکعت نماز به نیت نماز طواف بخوانند.
نماز طواف مانند نماز صبح است، ولی اذان و اقامه ندارد و بر مردان واجب نیست حمد و سوره آن را بلند بخوانند.
نماز طواف را باید در مسجدالحرام، پشت مقام ابراهیم7 بخوانند به طوری که مقام ابراهیم7 بین نمازگزار و کعبه واقع شود و چنانچه
نماز طواف باید پس از طواف و پیش از سعی خوانده شود و با طواف نباید زیاد فاصله داشته باشد، یعنی پس از تمام شدن طواف باید نماز را بخواند به طوری که بگوید بعد از طواف، نماز طواف را خواند.
شک در نماز طواف حکم شک در نماز واجب دو رکعتی، مثل نماز صبح را دارد؛ بنابراین:
الف) اگر در تعداد رکعتهای نماز طواف شک کند، نماز باطل است؛
ب) اگر در اجزای نماز، مثل سجده یا تشهد شک کند، دو فرض دارد:
1. اگر در انجام دادن آن جزء شک کند، چنانچه وارد جزء بعدی نشده (از محل آن نگذشته) آن جزء را بجا میآورد، مثلاً در رکعت دوم
نماز طواف جزء نمازهای واجب است و مانند سایر نمازها باید به طور صحیح خوانده شود و چون جزء مجموعه اعمالی است که اگر صحیح نباشد ممکن است، پیآمدهایی داشته باشد، مثلاً در احرام باقی بماند، دارای اهمیت ویژهای است، لذا بر تمام افراد لازم است که برای تصحیح نماز خود اقدام کنند و چنانچه کسی تلاش کرد و تا وقت اعمال نتوانست تصحیح کند، باید خودش نماز طواف را بجا آورد.
* خواندن سوره توحید پس از حمد در رکعت اول؛
* خواندن سوره کافرون پس از حمد در رکعت دوم؛
* بجا آوردن حمد و ثنای الهی و صلوات بر محمّد و آل محمد پس از نماز؛
* طلب قبولی نماز از خداوند؛
یکی دیگر از اعمال عمره تمتّع، سعی بین صفا و مروه است؛ یعنی هفت مرتبه پیمودن فاصله بین صفا و مروه.
صفا و مروه دو کوه کوچک بوده نزدیک مسجدالحرام که امروزه فاصله بین آن دو را به صورت راهروی سرپوشیده ساختهاند.
سعی باید پس از نماز طواف و پیش از تقصیر انجام شود و فاصله انداختن بین نماز طواف و سعی اشکال ندارد، ولی نباید سعی را برای فردا بگذارد.
* قدری از آب زمزم بیاشامد و بر سر و صورت خود بریزد و بگوید:
«اَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماً نَافِعاً وَ رِزْقاً وَاسِعاً وَ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ سُقْم».
با آرامی دل و جان، بالای صفا رفته و رو به خانه کعبه کرده و حمد و ثنای الهی را بجا آورد و نعمتهای الهی را به خاطر بیاورد و این اذکار را بگوید:
یادآوری میشود، چون قسمتی از صفا و مروه را برداشتهاند، بخشی از راه شیب دار و محوطه مسطح نیز جزء کوه حساب میشود، لذا همین که از بالای قسمت شیبدار، سعی را آغاز کنند صحیح است و رفتن بالای صخرهها لازم نیست و بر مروه نیز پس از بالا رفتن از قسمت شیبدار و رسیدن به قسمت مُسطح کافی است.
سعی نیز مانند طواف هفت شوط است و پیمودن فاصله صفا تا مروه یک مرتبه و برگشتن از مروه به صفا مرتبه دوم به حساب میآید؛ بنابراین هفت شوط سعی بر مروه ختم میشود.
در حال سعی، وقتی که از صفا به مروه میرود باید رو به مروه باشد و نیز وقتی به طرف صفا برمیگردد باید رو به صفا باشد و عقب عقب یا کج کج حرکت کردن صحیح نیست.
* برای سعی طهارت شرط نیست، بنابراین سعی بدون وضو و با بدن و لباس نجس نیز صحیح است.
* نشستن و استراحت کردن و رفع خستگی بر صفا و مروه و در بین آنها جایز نیست و اگر در بین سعی باشد، باید از همانجا که سعی را قطع کرده است ادامه دهد.
* سعی در طبقه دوم چون بالاتر از دو کوه است اشکال دارد.
* پیاده بجا آورد نه سواره، هرچند سواره هم ـ حتی برای توانمند ـ صحیح است.
* دعاها و اذکاری که وارد شده است را بخواند که از جمله آنهاست:
الله اکبر (100 مرتبه)؛
لا اله إلاّ الله (100 مرتبه)؛
الحمد لله (100 مرتبه)؛
سبحان الله (100مرتبه).
* برای مردان مستحب است، فاصلهای که با خط و چراغ سبزرنگ مشخص شده است هَروَله کند، یعنی کمی تندتر بروند و در وقت برگشتن نیز به همان ترتیب برگردند، ولی برای زنها هروله کردن مستحب نیست.
1. نماز طواف چه تفاوتی با نماز صبح دارد؟
2. نماز طواف در چه مکانی خوانده میشود؟
3. مستحبات نماز طواف کدامند؟
4. واجبات سعی کدامند؟
5. مستحبات سعی کدامند؟
تقصیر و احرام حج تمتع
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با چگونگی تقصیر آشنا شویم.
ـ احکام تقصیر را بدانیم.
ـ با واجبات احرام آشنا شویم.
ـ با محرمات احرام آشنا شویم.
ـ با مستحبات احرام آشنا شویم.
آخرین عمل از اعمال عمره تمتّع تقصیر است، یعنی چیدن مقداری از ناخن و موی سر یا صورت.
تقصیر باید پس از سعی باشد، هرچند لازم نیست فوراً تقصیر کند، ولی تا وقتی که تقصیر نکرده است، هیچکدام از محرمات احرام بر او حلال نمیشود.
تقصیر، مکان معینی ندارد، گرچه اکنون متعارف است که بعد از سعی بر مروه تقصیر میکنند.
یادآوری میشود که به تازگی در کنار مروه محوطهای مسقف اضافه کردهاند برای افرادی که سعیشان به پایان میرسد و برای تقصیر توقف میکنند، تا محل دور زدن مردم بر مروه شلوغ نباشد.
* با تقصیر، اعمال عمره تمتّع به پایان میرسد و کارهایی که به سبب احرام حرام شده بود حلال میشود.
* تقصیر نیز جزء اعمال عمره و از عبادات است و باید به قصد قربت و به نیت یکی از اعمال عمره انجام داده شود.
* کسی که خودش تقصیر نکرده، نباید موی شخص دیگری را
بچیند، چون هنوز محرم است و در حال احرام زدودن مو، حتی از
بدن دیگران نیز حرام است، لذا افرادی که خودشان تقصیر نکردهاند نمیتوانند برای دیگران تقصیر کنند، ولی چیدن ناخنِ شخص دیگر اشکال ندارد.
* لازم نیست انسان خودش مو یا ناخن را بچیند، پس دیگران هم میتوانند برایش تقصیر کنند، ولی خودش باید نیت کند.
* چون معمولاً محل توقف مردم برای تقصیر شلوغ است، بانوان مواظب باشند برای تقصیر، موهای سرشان را مرد نامحرم نبیند.
در فاصله بین تقصیر عمره تمتّع تا احرام حج برخی کارها بر حاجیان حرام است که باید از آنها بپرهیزند و بسیاری کارها مستحب است که میتوانند آنها را انجام دهند.
ـ به جای آوردن عمره مفرده؛
ـ تراشیدن سر؛
ـ بیرون رفتن از شهر مکه، به فتوای عدهای از مراجع تقلید، هرچند عدهای دیگر بیرون رفتن را به شرط آن که مطمئن است برای اعمال حج میتواند بازگردد جایز میدانند؛
ـ کندن و بریدن درخت و گیاه حرم؛
ـ شکار، حتی کشتن ملخ و امثال آن.
یادآوری: کندن و بریدن درخت و گیاه و نیز شکار از محرّمات مخصوص حرم است و بر کسانی که عمره تمتع بجای نیاورده باشند نیز حرام است و اختصاص به این زمان ـ فاصله تقصیر تا احرام حج ـ نیز ندارد.
ـ تلاوت قرآن و چنانچه بتوانند یک دور کامل قرآن را در مکه بخوانند، ثواب بسیار زیادی دارد؛
ـ طواف مستحب؛
ـ نماز در مسجدالحرام و سایر مساجد معتبر مکه.
احرام حج با عمره جز در نیت تفاوتی ندارد بنابراین واجبات احرام حج نیز عبارت است از:
* پوشیدن لباس احرام؛
* نیت؛
* لبّیک.
پس مردان باید همان دو تکه لباس احرام را با شرایطی که در اعمال عمره گفته شد بپوشند، ولی لازم نیست حتماً همان لباس احرام عمره باشد، بلکه عوض کردن آن نیز اشکال ندارد و بانوان نیز لباسی که پاک و مباح باشد و شرایط لباس نمازگزار را داشته باشد و حریر نیز نباشد میپوشند.
احرام حج باید در ماههای حج باشد؛ یعنی شوال، ذی القعدة و ذی الحجّة، ولی در حج تمتّع باید پس از اتمام اعمال عمره تمتّع باشد و نیز از نظر پایان وقت باید زمانی محرم شود که پیش از ظهر روز نهم ذی الحجة به صحرای عرفات برسد تا وقوف در عرفات را که از ظهر روز عرفه است آغاز کند.
مکان احرام حج، شهر مکه است و به فتوای بسیاری از مراجع تقلید احرام در قسمتهای جدید و توسعه یافته شهر مکه نیز صحیح است، هرچند برخی نیز احتیاط لازم میدانند که در مکه قدیم که حوالی مسجدالحرام است محرم شوند.
* پاکیزه کردن بدن و چیدن ناخن و شارب.
* غسل احرام.
* محرم شدن پس از نماز ظهر و اگر امکان نداشت، پس از نماز واجب دیگر و اگر آن هم ممکن نیست، پس از شش یا دو رکعت نماز مستحب.
* خواندن سوره توحید پس از حمد در رکعت اول و سوره کافرون در رکعت دوم در نماز پیش از احرام.
* حمد و ثنای الهی و صلوات بر پیامبر۹، پس از نماز.
* خواندن دعاهایی که وارد شده است.
* تکرار تلبیه در موارد ذیل:
ـ وقت برخاستن از خواب؛
ـ بعد از هر نماز واجب و مستحب؛
ـ وقت رسیدن به شخص سواره؛
ـ هنگام بالا رفتن از تل (تپه) یا سرازیر شدن از آن؛
ـ وقت سوار یا پیاده شدن؛
ـ آخر شب؛
ـ وقت سحر؛
ـ تکرار لبیکها تا ظهر روز عرفه است، اما وقتی که ظهر فرا رسید باید تلبیه را قطع کنند.
* و نیز مستحب است در صورت امکان در مسجدالحرام و اگر ممکن بود در حجر اسماعیل7 یا نزد مقام ابراهیم7 محرم شوند.
محرمات احرام حج، همان محرمات احرام عمره است که تفصیل آن خواهد آمد، ولی باید توجه داشت که حرکت از مکه به عرفات چنانچه در روز باشد، مردان مُحرم نباید ماشین سقفدار سوار شوند.
1. معنی تقصیر چیست؟
2. تقصیر درچه مکانی انجام میگیرد؟
3. واجبات احرام حج تمتع کدامند؟
4. زمان و مکان احرام حج تمتع را مشخص نمایید.
5. مستحبات احرام کدامند؟
وقوف در عرفات و مشعرالحرام
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ چگونگی وقوف را بدانیم.
ـ با آداب و برنامههای روز عرفه آشنا شویم.
ـ واجبات وقوف را بدانیم.
ـ مستحبات وقوف را بدانیم.
دومین عمل از اعمال حج، وقوف در عرفات است. عرفات صحرایی مقدس است بیرون مکه با فاصله حدود 20 کیلومتر تا مسجدالحرام و چند کیلومتر با شهر مکه، حجاج پس از احرام در مکه روانه این صحرا میشوند تا یکی دیگر از وظایف واجب خود در حج را بجای آورند.
وقوف در لغت به معنای ایستادن است، ولی در اصطلاح فقهی «حضور در مکانی خاص» است، بنابراین در روز عرفه حجاج باید در
زمان وقوف به عرفات از ظهر روز نهم ذی الحجة (عرفه) تا غروب است که این مدت را به طور کامل باید در آنجا بمانند، لذا لحظهای پیش از ظهر شرعی تا لحظهای پس از غروب باید باشند تا یقین کنند تمام وقت را در عرفات بودهاند و چنانچه کسی عمداً دیرتر به عرفات وارد شود گناه کرده و چنانچه زودتر برود، علاوه بر آن که گناه کرده، یک شتر کفاره هم بر او واجب میشود.
مکان وقوف، صحرای عرفات است، هرجای آن که باشد و امروزه حدود عرفات با تابلوهای زردرنگ مشخص شده که سمت بیرونی آن نوشته شده: «بدایة عرفات» و سمت درونی آن نوشته شده: «نهایة عرفات». زائران نباید از این حدود بگذرند، ولی اگر کسی بخشی از وقت را بیرون عرفات باشد و دوباره به عرفات برگردد، هرچند گناه کرده، ولی وقوف او اشکال ندارد.
وقوف در عرفات دو قسم است: اختیاری و اضطراری.
کسانی که عذری ندارند باید تمام وقت (از ظهر تا غروب) در عرفات باشند که وقوف در این مدت را «وقوف اختیاری» میگویند و
وقوف در عرفات از ارکان حج است و اگر کسی عمداً آن را ترک کند، یعنی بدون عذر در روز نهم به عرفات نرود، حج او باطل است. ولی چنانچه با عذر ترک شده، باید وقوف اضطراری بجای آورد و اگر وقوف اضطراری هم نتواند بجای آورد باید خود را به وقوف در مشعر برساند.
* با طهارت بودن در حال وقوف؛
* غسل و بهتر است نزدیک ظهر باشد؛
* پرهیز از هر چه موجب حواسپرتی است؛
* اگر از سمت مکه میآید، وقوف او سمت چپ جبل الرحمة باشد؛
* وقوف در پایین کوه و در زمین هموار باشد (بالا رفتن از کوه مکروه است)؛
* در اول وقت، نماز ظهر و عصر را به یک اذان و دو اقامه بجا آورد؛
* خواندن دعاهایی که وارد شده است.
* خواندن دعای معروف امام حسین7 یا دعای امام سجاد7 در روز عرفه.
اکنون برای بهرهمندی بهتر از فرصت طلایی روز عرفه حجاج ایرانی برنامههای ویژهای دارند که افزون بر مستحبات و آدابی که ذکر شد، برنامه عمومی صبح و عصر به صورت گروهی و دستهجمعی برگزار میشود که بدین شرح است:
که یکی از وظایف مهم حجاج در این ایام است و در عصر پیامبر۹ و به دستور ایشان اجراء شده و سالها متروک مانده بود. در سالهای اخیر به امر بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینی1 احیا شده و حجاج ایرانی و جمع زیادی از حجاج سایر کشورها این مراسم باشکوه را برگزار میکنند که در این سالها صبح روز عرفه در عرفات برگزار میشود.
هر چند بسیاری از کاروانهای حج و حجاج محترم در این روز و در این مکان مقدس دعای معروف امام حسین7 یا امام سجاد7 را میخوانند ولی هرساله به طور دسته جمعی در خیمهگاه بعثه حج تعداد زیادی از زائران حضور پیدا میکنند و دعای عرفه را به صورت دستهجمعی میخوانند که از شکوه و جلوه خاصی برخوردار است.
* * *
سومین عمل از اعمال حج، وقوف در مشعرالحرام است.
مشعرالحرام یکی از اماکن مقدس بیرون شهر مکه است و در کنار وادی منا و با فاصله حدود پنج کیلومتری از عرفات قرار دارد که اکنون
زمان وقوف در مشعرالحرام از اذان صبح تا طلوع آفتاب روز عید قربان است. حجاج، پس از غروب از عرفات بیرون میآیند و روانه مشعرالحرام میشوند و شب عید را در مشعر سپری میکنند و به فتوای بسیاری از فقها شب عید را نیز باید به نیت اطاعت الهی در آنجا بمانند و از اذان صبح نیت وقوف داشته باشند.
مکان وقوف مشعرالحرام است، هرجای آن که باشد و هم اکنون حدود مشعرالحرام با تابلوهایی به رنگ بنفش مشخص شده که سمت بیرونی آنها نوشته شده «بدایة مُزدلفة» و سمت داخلی آنها «نهایة مزدلفة» که وقوف در خارج از این حدود صحیح نیست.
وقوف در مشعرالحرام سه قسم است:
الف) اختیاری؛
ب) اضطراری شبانه؛
ج) اضطراری روزانه.
وقوف اختیاری: از اذان صبح است تا طلوع آفتاب روز عید قربان.
وقوف اضطراری شبانه: بخشی از شب عید است، پیش از اذان صبح،
هرچند زمان وقوف تا طلوع آفتاب است ولی حجاج میتوانند کمی پیش از طلوع آفتاب از مشعر حرکت کنند، ولی بنابر احتیاط نباید پیش از طلوع از وادی «مُحسّر» که حد فاصله بین مشعر و منا است و قریب به 300 متر است بگذرند.
برخی افراد میتوانند پیش از اذان صبح از مشعرالحرام کوچ کنند، یعنی با انجام دادن وقوف اضطراری شبانه از آنجا بروند و وقوف بین الطلوعین بر آنها واجب نیست، هرچند به فتوای برخی از فقها، همین افراد نباید پیش از نصف شب از آنجا بروند، بلکه باید قدری پس از نیمه شب هرچند اندک در آنجا باشند و آن افراد عبارتند از:
بانوان، کودکان، بیماران، پیرمردان، ناتوانان، پرستاران و راهنمایان آنها.
در مشعرالحرام کاری جز حضور در آنجا به قصد وقوف، قربة الی الله واجب نیست، ولی مستحبات زیادی دارد که برخی از آنها بدین شرح است:
سنگریزههایی که برای رمی جمعآوری میکنند باید این شرایط را داشته باشد:
* زیاد بزرگ و زیاد کوچک نباشد، به طوری که به آن ریگ گفته شود، پس سنگ بزرگ و شنریزه کفایت نمیکند.
* سنگ باشد؛ کلوخ، سفال، سیمان، موزائیک و آجر نباشد.
* از حرم باشد. مشعرالحرام و منا و شهر مکّه ـ مگر قسمتی که از تنعیم گذشته است ـ جزء منطقه حرم است، ولی عرفات بیرون از حرم است.
* دیگری آن را در رمی به کار نبرده باشد.
* مباح باشد، رمی با ریگ غصبی و ریگی که دیگری برای خود برداشته صحیح نیست و ریگ گرفتن از دیگران که با رضایت بدهد اشکال ندارد.
لازم نیست ریگها را خودِ انسان جمع کند، بلکه اگر شخص دیگری هم جمع کند به او بدهد اشکال ندارد.
1. وقوف به چه معنی است؟
2. زمان و مکان وقوف کدامند؟
3. وقوف اختیاری و اضطراری چیست؟
4. واجبات وقوف کدامند؟
5. مستحبات وقوف کدامند؟
واجبات منا (1)
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با اعمال منا آشنا شویم.
ـ واجبات رمی را بدانیم.
ـ مستحبات رمی را بدانیم.
ـ شرایط، زمان و مکان قربانی را بشناسیم.
پس از طلوع آفتاب روز دهم ذی الحجة (عید قربان) حجاج برای بجای آوردن بقیه اعمال حج از مشعرالحرام بیرون آمده و روانه منا میشوند.
منا، سرزمینی است واقع بین دو رشته کوه نزدیک مشعرالحرام و مکه که از انتهای وادی مُحسّر تا جمره عقبه امتداد دارد.
اعمالی که در منا باید انجام دهند بدین شرح است:
* رمی جمره عقبه؛
* قربانی در روز عید قربان؛
* حلق یا تقصیر؛
1. در آخر منا سه جمره وجود دارد که اولی «جمره اولی»، دومی «جمره وسطی» و سومی «جمره کُبری یا عقبه» نام دارد.
تا چند سال پیش این سه جمره به صورت سه ستون سنگی به عرض کمتر از یک متر بوده، ولی اکنون به سبب ازدحام جمعیت حجاج و مشکلاتی که هنگام رمی پیش میآمد آنها را توسعه دادهاند و به صورت یک دیوار چند متری ساخته شده است.
اولین عمل واجب در روز عید قربان زدن هفت عدد ریگ به جمره عقبه است.
* نیت: رمی نیز مثل سایر اعمال حج از عبادات است و باید با قصد قربت و بدون هرگونه ریا و خودنمایی صورت پذیرد.
* سنگها هفت عدد باشد، یعنی هفت عدد سنگریزه باید به جمره زده شود، ولی لازم نیست پشت سر هم بخورد، پس اگر مثلاً دو عدد از آنها به جمره بخورد و سومی نخورد، چهارمی اگر به ستون بخورد، سوم حساب میشود.
* سنگها را بیاندازد، پس اگر جلو برود و سنگ بگذارد کفایت نمیکند.
* سنگ به جمره بخورد.
* با پرتاب به جمره بخورد، پس اگر با برخورد به جایی یا با برخورد
برخی از مستحبات رمی بدین شرح است.
* با طهارت بودن هنگام رمی.
* هر سنگی که میاندازد تکبیر بگوید.
* جمره عقبه را پشت به قبله و در روزهای بعد که جمره اولی و وسطی را نیز رمی کند، آن دو را رو به قبله رمی کند، یعنی هنگام پرتاب ریگها، رو به قبله باشد.
* دعاهایی که در رمی وارد شده است بخواند.
قربانی
حجاج در روز عید قربان پس از رمی جمره عقبه باید حیوانی را در راه خدا به عنوان یکی از اعمال حج ذبح کنند.
* گوسفند؛
* گاو؛
* شتر.
قربانی باید روز عید، پس از رمی جمره عقبه و پیش از حلق یا تقصیر انجام شود، ولی چنانچه در روز عید موفق نشد، فردای آن روز باید عمل کند، و به فتوای برخی از فقها، ذبح در شب نیز برای کسی که روز عید موفق به ذبح نشده صحیح است.
حیوانی که به عنوان قربانی ذبح میشود شرایطی باید داشته باشد که اهم آنها بدین شرح است:
* سالم باشد.
* خیلی پیر نباشد.
* ناقصالعضو نباشد، مثلاً بیضههایش را نکوبیده باشند، کور و لنگ و دُم بریده یا گوش بریده یا شاخ شکسته نباشد.
* لاغر نباشد، چاق بودن شرط نیست، ولی نباید لاغر باشد.
* سن آن کامل باشد، یعنی:
ـ گوسفند (بز): کمتر از دو سال نداشته باشد؛
ـ گوسفند (میش): به احتیاط واجب کمتر از یک سال نداشته باشد و داخل در دوسال شده باشد.
ـ گاو: کمتر از دو ساله نباشد و وارد سال سوم شده باشد.
ـ شتر: کمتر از پنج ساله نباشد، بلکه وارد سال ششم شده باشد.
یادآوری: لازم نیست حیوان قربانی، نر باشد، اما مستحب است شتر یا گاو ماده باشد و گوسفند نر باشد.
حاجی میتواند خودش حیوان را ذبح کند و میتواند به شخص دیگری نیابت بدهد تا او از طرفش حیوان را ذبح کند. پس نیابت در قربانی برای کسی که خودش توانایی ذبح دارد، اشکال ندارد، ولی باید توجه داشت که در سالهای اخیر و در کشتارگاههای جدید، به جهت ازدحام، همه حجاج نمیتوانند به کشتارگاه بروند و زنها را نیز راه نمیدهند.
قربانی باید در منا انجام پذیرد، ولی در سالهای اخیر به جهت ممنوعیت ذبح در منا و ایجاد کشتارگاههایی در خارج ـ ولی نزدیک ـ منا، از آنجا که چارهای جز این نیست، به فتوای مراجع تقلید ذبح در مسلخهای جدید کفایت میکند.
احتیاط مستحب است، قربانی را سه قسمت کنند:
ـ یک قسمت آن را هدیه بدهند؛
ـ قسمت دیگر را صدقه بدهند؛
ـ و باقیمانده را بخورند.
یادآوری: برخی از فقهاء این احتیاط را لازم دانستهاند، ولی امروزه عمل به احتیاط دشوار است، چون تمام قربانیها با دستگاههای مکانیزه بستهبندی میشود و برای استفاده مردم فقیر برخی از کشورها فرستاده میشود و برداشتن و تقسیم آنها دشوار و گاهی غیرممکن است.
1. در منا چه اعمالی انجام میگیرد؟
2. انواع جمره کدامند؟
3. مستحبات رمی کدامند؟
4. قربانی باید دارای چه شرایطی باشد؟
5. قربانی را در چه مواردی میتوان به مصرف رساند؟
واجبات منا (2)
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با چگونگی تقصیر آشنا شویم.
ـ زمان و مکان تقصیر را بدانیم.
ـ مستحبات تقصیر را بدانیم.
ـ زمان و مکان بیتوته را بدانیم.
ـ با چگونگی رمی جمرات آشنا شویم.
آخرین عمل از اعمال روز عید در منا حلق یا تقصیر است.
حلق به معنای تراشیدن موهای سر و تقصیر به معنای کوتاه کردن قدری از مو و ناخن است.
کسانی که باید سر بتراشند عبارتند از:
* کسی که سال اول حج او باشد، چه واجب، چه مستحب، برای
کسانی که باید تقصیر کنند، عبارتند از:
* بانوان، و اگر حلق کنند کافی نیست؛
* کسانی که موی سر ندارند.
زمان حلق یا تقصیر، روز عید است، از طلوع تا غروب آفتاب، ولی برخی از فقهاء احتیاط مستحب میدانند که حلق یا تقصیر روز عید باشد و تأخیر آن تا روز سیزدهم ذیالحجه را جایز میدانند و نیز برخی از فقهاء حلق در شب را برای کسی که در روز موفق به این عمل نشده است کافی میدانند.
حلق یا تقصیر باید در منا انجام پذیرد و در بیرون منا صحیح نیست، لذا کسانی که برای قربانی به کشتارگاه رفته یا به جهتی دیگر از منا خارج شدهاند باید توجه داشته باشند که برای حلق یا تقصیر باید به منا برگردند.
کسی که نمیتواند برای حلق یا تقصیر به منا برود، هرجا که هست حلق یا تقصیر میکند و موی خود را به منا میفرستد.
* در تراشیدن سر، ابتدا از سمت راست جلوی سر شروع کند.
* موی سر خود را در منا در خیمه خود دفن کند. (امروزه در برخی موارد عمل به این استحباب ممکن نیست)
* بهتر است، پس از تراشیدن سر، از اطراف ریش و شارب خود را بزند و ناخن خود را بگیرد.
* هنگام حلق یا تقصیر، این دعا را بخواند:
«اللهم اَعْطِنی بکلّ شعرة نوراً یوم القیامة»
روز عید، روز بسیار شریفی است و جدای از آنچه در منا برای حجاج واجب یا مستحب است، آداب زیادی دارد که از جمله مستحبات آن روز عبارت است از:
* غسل؛
* نماز عید، مانند نماز عید فطر؛
* خواندن دعای ندبه؛
* خواندن سایر دعاهایی که وارد شده است؛
* خواندن تکبیرها که کیفیت آنها خواهد آمد.
به جز مستحبات رمی جمرات، قربانی، حلق یا تقصیر که آنها نیز در منا انجام میشود، اعمال زیر نیز جزء مستحبات منا شمرده شده است:
* ماندن در منا در روزهای یازدهم و دوازدهم و بیرون نرفتن از آنجا
یکی دیگر از واجبات حج بیتوته است. بیتوته به معنای «شب را در جایی گذراندن» است.
تمام حجاج (چه آنها که برای اعمال بعد از منا به مکه رفتهاند و چه آنها که نرفتهاند) باید شبهای یازدهم و دوازدهم ذیحجه را از غروب
مکان بیتوته، منا است که حدود آن با تابلوهای آبی رنگ مشخص شده که بر قسمت بیرونی آنها نوشته شده «بدایة منا» و در قسمت درونی آن نوشته شده «نهایة منا»؛ لذا حجاج در وقت بیتوته نباید از این حدود خارج شوند و چنانچه از منا بیرون رفتهاند باید پیش از وقت بیتوته به منا برگردند تا تمام وقت بیتوته را در منا باشند.
* بیماران و پرستاران آنها و کسانی که ماندن در منا برایشان مشقت دارد.
* کسانی که در مکه، تمام شب را تا صبح به عبادت خدا مشغول باشند و کار دیگری به جز کارهای ضروری نکنند.
* کسانی که ترس آن دارند اگر در منا بمانند، اموالی از آنها در مکه از بین برود.
کسانی که در مکه به عبادت مشغول میشوند میتوانند اعمال مکه (طواف و نماز...) را بجای آورند.
عبادت در مکه لازم نیست در مسجدالحرام یا در مکه قدیم باشد، بلکه در هر جای مکه هرچند در قسمتهای توسعه یافته اشکال ندارد.
کسی که تمام بیتوته را ترک کند، یعنی جزء معذورین نباشد و هیچ مقدار از شب را در منا نباشد، باید یک گوسفند کفاره بدهد.
کسی که بخشی از شب را در منا نباشد، مثلاً به مکه رفته و در برگشت به منا دیرتر از وقت بیتوته رسیده، بر او نیز بنابر احتیاط واجب، یک گوسفند واجب میشود.
یادآوری: به فتوای مراجعی که نیمه دوم شب را برای بیتوته کافی میدانند، کسی که نیمه اول شب را در منا نباشد، باید نیمه دوم را بماند و به فتوای مراجعی که نیمه اول را واجب میدانند چنین شخصی بنابر احتیاط واجب باید نیمه دوم را بیتوته کند و یک گوسفند نیز کفاره بدهد.
چون نحوه محاسبه نیمه شب در وقت نماز برای مشخص شدن پایان وقت نماز عشاء با اینجا تفاوت دارد، لذا نحوه محاسبه نیمه شب یادآوری میشود:
* بنابر احتیاط واجب، شب را از غروب تا طلوع آفتاب حساب کنند.
* بنابر احتیاط مستحب، شب را از مغرب شرعی تا طلوع آفتاب حساب کنند.
یکی دیگر از اعمال حج، رمی جمرات است؛ یعنی سنگ زدن به جمرات به همان شیوهای که در بحث رمی جمره عقبه گذشت.
واجبات رمی همان است که در بحث رمی جمره عقبه گذشت.
زمان رمی روزهای یازدهم و دوازدهم ذیحجه است و در این دو روز باید در فاصله طلوع تا غروب آفتاب انجام داده شود.
اگر رمی را فراموش کند، باید روز بعد آن را قضا کند.
رمی جمرات باید در روز انجام داده شود، ولی کسی که از رمی در روز معذور باشد، میتواند در شب بجا آورد.
یادآوری: بانوان میتوانند رمی جمره عقبه که در روز عید باید بجا آورده شود، در شب انجام دهند، هرچند از رمی در روز معذور نباشند، ولی رمی روزهای یازدهم و دوازدهم را مانند دیگران باید روز انجام دهند، مگر آن که عذری داشته باشند.
در روزهای یازدهم و دوازدهم ذی الحجة، ابتدا باید به جمره اولی، سپس وسطی و در پایان به جمره عقبه سنگ بزنند و مراعات این ترتیب لازم است.
* اگر شک کند، ریگی که پرتاب کرده به جمره خورده یا نه، باید ریگ دیگری بزند.
آن چه در رمی جمره عقبه مستحب است ـ که در درس دوازدهم گذشت ـ در رمی جمرات نیز مستحب است.
در روز دوازدهم ذی الحجة، بعد از ظهر شرعی، حجاج میتوانند از منا خارج شوند، ولی چنانچه کسی آن روز از منا نرود تا آفتاب غروب کند، باید شب سیزدهم را نیز در آنجا بیتوته کند و روز سیزدهم نیز جمرات را به همان ترتیب روزهای گذشته رمی کند.
1. حلق یا تقصیر به چه معنی است؟
2. چه کسانی موظف به حلق میباشند؟
3. چه کسانی موظف به تقصیر میباشند؟
4. مستحبات منا کدامند؟
5. بیتوته بر چه کسانی واجب نیست؟
6. رمی در چه زمانی انجام میگیرد؟
اعمال پس از منا
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ اعمالی را که باید پس از منا در مکه انجام گیرد، بدانیم.
ـ زمان و کیفیت اعمال مکه را بدانیم.
ـ مراحل خروج از احرام را بدانیم.
ـ با مسائل مربوط به اعمال مکه آشنا شویم.
پس از اعمال منا حجاج باید به مکه برگردند برای پنج عمل از اعمال حج که معروف است به اعمال مکه.
اعمالی که در مکه باید بجای آورند، به ترتیب به این شرح است:
* طواف حج؛
* نماز طواف حج؛
* سعی بین صفا و مروه؛
* طواف نساء؛
* نماز طواف نساء.
گرچه وقت این اعمال تا پایان ماه ذی الحجة است و حاجی میتواند در منا بماند برای بقیه اعمالی که در منا بجای آورده میشود، یعنی بیتوته و رمی جمرات، ولی احتیاط مستحب است در روز عید قربان پس از اعمال روز عید بجای آورده شود.
کیفیت طواف و نماز طواف و سعی در حج با عمره تفاوتی ندارد، به جز در نیت. بنابراین تمام شرایط و واجباتی که در آنجا گفته شد، در اینجا نیز باید مراعات شود.
کیفیت طواف نساء و نماز آن، مانند طواف عمره و نماز آن است، ولی باید به نیت طواف نساء و نماز طواف نساء بجا آورده شود.
طواف نساء و نماز آن، اختصاص به مردان ندارد، بلکه بر تمامی کسانی که حج یا عمره مفرده بجا میآورند واجب است.
بیرون رفتن از احرام حج و حلال شدن محرمات احرام سه مرحله دارد:
مرحله اول: با حلق یا تقصیر که تمام محرمات حلال میشود، به جز بوی خوش و عطریات و زن و مرد.
* بین طواف حج و نماز آن نباید زیاد فاصله شود، بلکه باید پس از طواف، نماز آن نیز بجا آورده شود.
* بین نماز طواف و سعی، فاصله انداختن اشکال ندارد، ولی نباید سعی را برای فردا بگذارد.
* بین سعی و طواف نساء، فاصله انداختن اشکال ندارد و لازم نیست فوراً طواف نساء را بجا آورد و تأخیر انداختن آن، حتی تا چند روز بعد هم اشکال ندارد، ولی تا زمانی که مرد مُحرم طواف نساء و نماز آن را بجا نیاورد، زن بر او حلال نمیشود و نیز زن مُحرم تا وقتی که طواف نساء و نماز آن را بجا نیاورد، مرد بر او حلال نمیشود.
* بین طواف نساء و نماز آن، نباید زیاد فاصله شود، بلکه پس از طواف باید نماز آن را نیز بخواند.
اعمال مکه باید پس از منا بجا آورده شود، و مقدم داشتن آنها بر وقوف جایز نیست، مگر برای افرادی که در ذیل آورده میشود که این افراد میتوانند پس از احرام حج، پیش از رفتن به عرفات آنها را بجا
1. پس از منا چه اعمالی در مکه باید بجای آورده شود؟
2.کیفیت طواف و نماز طواف و سعی در حج با عمره چه تفاوتی دارند؟
3. مراحل بیرون رفتن از احرام حج و حلال شدن محرمات احرام کدامند؟
4. آیا میتوان بین نماز طواف و سعی فاصله انداخت؟
محرمات احرام
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با محرمات ویژه آقایان در احرام آشنا شویم.
ـ با محرمات ویژه بانوان در احرام آشنا شویم.
ـ با محرمات مشترک بین بانوان و آقایان آشنا شویم.
ـ با برخی مسائل خاص مربوط به محرمات احرام آشنا شویم.
هنگام احرام، چه در عمره یا حج، بسیاری از کارها بر مُحرم حرام است که باید از آنها پرهیز کند که فهرست اجمالی آنها پیشتر در ضمن اعمال عمره تمتع گفته شد و اکنون توضیح داده میشوند.
کارهایی که در حال احرام حرام است، به سه دسته تقسیم
میشود:
مجموع کارهایی که بر محرم حرام است، از جهت کفارهدار بودن یا نبودن به دو دسته تقسیم میشود:
الف) محرمات کفارهدار؛
ب) محرمات بدون کفاره.
محرماتی که تنها بر مردان محرم حرام است بدین شرح است:
* زیر سایبان حرکت کردن؛
* پوشاندن سر؛
* پوشیدن لباس دوخته؛
* پوشیدن کفش یا چیزی که تمام روی پا را بپوشاند.
1. مردان محرم هنگام حرکت در مسیر دو منزل مثلاً از میقات تا مکه نباید زیر سایه حرکت کنند.
2. زیر سایه رفتن در بین راه، هنگام توقف در رستوران، یا حرکت از
1. مردان محرم نباید در حال احرام، سر را بپوشانند، و فرقی در این مسأله بین گذاشتن کلاه یا عرقچین بر سر یا انداختن چفیه یا حوله بر سر یا فرو بردن سر در آب نمیباشد.
2. گذاشتن دستها بر سر و گذاشتن سر بر بالش برای خوابیدن اشکال ندارد.
1. مردان باید برای احرام، تمام لباسهای دوخته را از تن بیرون آورند و در طول احرام نیز نباید لباس دوخته بپوشند.
2. بستن همیان بر کمر، هرچند دوخته باشد اشکال ندارد.
3. سنجاق زدن به لباس احرام و وصل کردن بخشی از آن با بخشی دیگر به فتوای برخی از فقها اشکال ندارد.
1. مرد مُحرم نباید چیزی مانند کفش، جوراب و هرچیز دیگری که تمام روی پا را میگیرد بپوشد. ولی پوشیدن دمپایی بنددار که تمام روی پا را نگیرد اشکال ندارد.
2. اگر لباس احرام یا چیز دیگری روی پا بیفتد و آن را بپوشاند اشکال ندارد، چون بین پوشیدن و پوشاندن فرق است.
1. زن محرم نباید تمام یا قسمتی از صورت خود را با نقاب و روبند و حتی چادر بپوشاند.
2. گذاشتن صورت روی بالش برای خوابیدن و گذاشتن دستها بر صورت اشکال ندارد.
3. آویزان کردن چادر از جلوی صورت اگر با صورت فاصله داشته باشد اشکال ندارد.
1. پوشیدن زیورآلات بر زن مُحرم حرام است، چه به قصد آراستن خود باشد یا بدون آن.
2. زیورهایی که پیش از احرام به پوشیدن آنها عادت داشته لازم نیست آنها را برای احرام بیرون آورد، ولی نباید آن را به مرد نشان دهد، حتی به شوهرش.
در حال احرام برخی کارها بر مردان و زنان محرم حرام است که به اختصار به آنها اشاره میشود:
استفاده از بوی خوش به گونههای زیر در حال احرام جایز نیست:
* عطر زدن به بدن یا لباس؛
* پوشیدن لباسی که بوی عطر میدهد؛
* خوردن غذایی که بوی خوش دارد؛
* بوییدن گلها و سبزیهای خوشبوی غیر صحرایی.
خرید و فروش عطریات در حال احرام اشکال ندارد، ولی آنها را نبوید، حتی برای امتحان.
نگاه در آینه در حال احرام هرچند به قصد دیدن خود یا خودآرایی نباشد حرام است، ولی به فتوای برخی از فقها، نگاه کردن در آینه اگر برای زینت نباشد، اشکال ندارد.
نگاه کردن در دوربین عکاسی و فیلمبرداری و نیز عکس یا فیلم گرفتن در حال احرام اشکال ندارد.
ـ در حال احرام، زدودن مو از بدن خود یا دیگری، به هر وسیلهای باشد، هر چند کم، حرام است.
ـ اگر هنگام وضو یا غسل بدون قصد مویی کنده شود، اشکال ندارد.
ـ کرم زدن و روغن مالیدن به بدن در حال احرام هرچند خوشبو نباشد، حرام است.
ـ کرم زدن پیش از احرام اگر بوی خوش نداشته باشد یا بوی خوش آن تا وقت احرام باقی نمیماند اشکال ندارد.
سرمه کشیدن به چشم در حال احرام حرام است. برخی از فقها تنها سرمه سیاه را حرام میدانند، ولی عدهای دیگر غیر سیاه را نیز حرام
میدانند.
6. انگشتر به دست کردن برای زینت
در حال احرام اگر انگشتری برای زینت به دست کند حرام است، ولی انگشتری که از پیش از احرام به دست داشته لازم نیست بیرون آورد.
جدال به معنای قسم خوردن به «الله» یا معادل آن به زبان دیگر است، چه برای اثبات مطلبی یا رد کردن آن.
فسوق، دروغ و فحش و فخرفروشی به دیگران است، و از محرمات احرام شمرده میشود.
دستور دادن به دیگران اگر از روی فخرفروشی باشد حرام است وگرنه اشکال ندارد.
ـ زخم کردن بدن یا خون گرفتن در حال احرام، حرام است. ولی خاراندن بدن اگر زخم نشود و خون گرفتن اگر برای تشخیص بیماری باشد اشکال ندارد.
ـ محرم میتواند از بدن دیگران خون بگیرد، مثلاً پزشک مُحرم از بدن بیمار خون بگیرد اشکال ندارد.
این نیز یکی دیگر از محرمات احرام است و امروزه چندان مورد ابتلاء نیست.
چیدن و کوتاه کردن ناخن در حال احرام با هر وسیلهای باشد حرام است و فرقی بین ناخن دست یا پا نیست.
کشیدن یا کندن دندان در حال احرام حرام است، ولی به فتوای برخی از فقها، اگر خون نیاید حرام نیست.
شهر مکه و اطراف آن تا حدود معینی «حرم» است که دارای احکام خاصی میباشد، از جمله کندن و بریدن درخت و گیاه آن حرام است.
اگر در حال راه رفتن به طور متعارف گیاه کنده شود اشکال ندارد.
کندن درخت و گیاه حرم اختصاص به افراد محرم ندارد، بلکه به محرم و غیرمحرم حرام است.
افراد محرم باید از هرگونه شکار حیوانهای صحرایی پرهیز کنند و نیز نشان دادن حیوان به شکارچی و نگه داشتن حیوان شکار شده نیز حرام است.
کشتن ملخ و امثال آن نیز حرام است، ولی حیوانهایی که قصد اذیت دارند، مثل زنبور و عقرب اشکال ندارد.
عقد کردن زن برای خود یا دیگری در حال احرام حرام است.
در حال احرام هرگونه لذت شهوانی از جنس مخالف حرام است، بنابراین زن و شوهر هرچند محرمیت آنها در حال احرام نیز باقی است، ولی هیچگونه لذت جنسی از یکدیگر حتی نگاه با شهوت جایز نیست، امّا نگاه و تماس بدنی بدون لذت اشکال ندارد، ولی بوسیدن یکدیگر و آمیزش حرام است.
در غیر حال احرام جزء گناهان کبیره است و در حال احرام گناهش افزونتر است.
یادآوری: برخی از محرمات احرام که برای زائران مبتلابه نیست گفتن آنها در جلسات آموزشی نه تنها ضرورت ندارد، بلکه اتلاف وقت است.
1. کارهایی را که در حال احرام حرام است به چند دسته میتوان تقسیم کرد؟
2. محرماتی که تنها بر مردان محرم حرام است کدامند؟
3. آیا پوشیدن جوراب در احرام اشکال دارد؟ به چه دلیل؟
4. محرمات مشترک در احرام کدامند؟
5. استفاده از بوی خوش در چه حالتهایی در احرام جایز نیست؟
کفارات محرمات احرام
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با کفاره محرمات در احرام آشنا شویم.
ـ با شرایط کفاره آشنا شویم.
ـ چگونگی مصرف کفاره را بدانیم.
در حال احرام برخی از کارها حرام است که موارد هر یک و احکام آنها گذشت.
برخی از این محرمات کفاره نیز دارد و کفاره محرمات احرام غالباً همان حیوانهایی است که به عنوان قربانی ذبح میشود، یعنی گوسفند یا گاو یا شتر و گاهی یک مدّ طعام که تقریباً 750 گرم است.
هیچکدام از محرمات احرام در صورت ارتکاب سهوی کفاره ندارد، به جز صید.
بیشتر محرمات کفاره دارد از جمله کارهایی که از زائران سر نمیزند و چنانچه سر بزند سهوی است که کفاره ندارد، ولی برخی از آنها که ممکن است پیش آید، و کفاره آنها یک گوسفند است در اینجا میآوریم:
1. استعمال بوی خوش؛
2. پوشیدن لباس دوخته؛
3. پوشاندن سر؛
4. زیر سایه رفتن؛
5. قَسَم راست (سه مرتبه)؛
6. قَسَم دروغ (یک مرتبه).
3. سقوط حرمت و وجوب کفاره
حرمت عمل، حکم تکلیفی است و وجوب کفاره، حکم وضعی است. چنانچه ارتکاب محرمات از روی ناچاری و با عذر باشد، حکم تکلیفی برداشته میشود، ولی حکم وضعی همچنان باقی است، یعنی هرچند آن عمل به جهت معذور بودن مکلّف گناه محسوب نمیشود، ولی وجوب کفاره ساقط نمیشود؛ مانند:
* زیر سایه رفتن یا ماشین سقفدار سوار شدن در حالی که ماشین
حیوانی که به عنوان کفاره ذبح میشود لازم نیست شرایط حیوان قربانی را داشته باشد. مثلاً اگر حیوان لاغر هم ذبح کند کافی است، امّا احتیاط مستحب است که آن شرایط را نیز داشته باشد.
محل ذبح کفاره محرمات احرام عمره، مکه است.
و محل ذبح کفاره محرمات احرام حج منا است و چنانچه در آنجا ذبح نکند و در محل خود ذبح کند، کفایت میکند.
مصرف کفاره محرمات احرام فقراء هستند، یعنی باید به افراد فقیر داده شود. و فقیر کسی است که خرج سال خود را نمیتواند تأمین کند.
1. آیا محرمات احرام درصورت ارتکاب سهوی کفاره دارد؟
2. کفاره پوشیدن لباس دوخته چیست؟
3. محل ذبح کفاره محرمات احرام عمره کجاست؟
4. محل ذبح کفاره محرمات احرام حج کجاست؟
عمره مفرده و احکام متفرقه عمره و حج
هدفهای آموزشی
انتظار میرود با مطالعه این درس:
ـ با اعمال عمره مفرده آشنا شویم.
ـ تفاوتهای عمره تمتع با عمره مفرده را بدانیم.
ـ شرایط استطاعت عمره مفرده را بدانیم.
ـ با احکام متفرقه عمره و حج آشنا شویم.
گاهی اوقات برخی از زائران پس از اتمام اعمال حج اقدام به انجام عمره مفرده میکنند، لذا در پایان این بحث مختصری از احکام عمره مفرده آورده میشود.
عمره به معنای زیارت است و چون این نوع از عمره جدای از اعمال حج، و خود به تنهایی اعمالی مستقل به شمار میرود آن را عمره مفرده نامیدهاند.
عمره مفرده زمان خاصی ندارد و در طول سال هر وقت که انسان به مکه مکرمه مشرف شود میتواند عمره مفرده بجای آورد، ولی در برخی اوقات بجا آوردن عمره مفرده جایز نیست؛ مثل:
* پس از اعمال عمره تمتع و پیش از احرام حج، در فاصله تقصیر عمره تمتع و احرام حج.
* پس از اعمال منا و پیش از اعمال مکه.
* در فاصله کوتاه با عمره قبلی که تفصیل آن خواهد آمد.
مجموع اعمال عمره مفرده هفتتاست و به این ترتیب بجا آورده میشود:
* احرام؛
* طواف عمره؛
* نماز طواف عمره؛
* سعی بین صفا و مروه؛
* تقصیر؛
* طواف نساء؛
* نماز طواف نساء.
عمره تمتع
ـ به نیت عمره تمتع بجا آورده میشود؛
کسی که استطاعت حج را ندارد، ولی استطاعت عمره مفرده را دارد، بنابر فتوای مشهور فقها بجا آوردن عمره مفرده بر او واجب نیست، یعنی لازم نیست به عمره برود و کسی که حج واجب بجا نیاورده و به نیابت از دیگری به حج رفته، احتیاط مستحب است پس از اعمال حج، عمره مفرده بجا آورد.
نسبت به فاصله دو عمره مفرده چند نظر فقهی وجود دارد:
الف) حداقل یک ماه باید فاصله باشد و در کمتر از این فاصله رجاءً میتواند بجا آورد.
ب) حداقل باید ده روز فاصله باشد.
ج) اگر دو عمره برای یک نفر نباشد، مثلاً یکی را برای خودش و دیگری را به نیابت شخص دیگری بجا آورد فاصله شرط نیست.
د) بین دو یا چند عمره فاصله شرط نیست.
یکی از ویژگیهای مهم احکام دین، تناسب آنها با توانایی افراد است، یعنی وظیفه هر یک از افراد نسبت به مسائل شرعی متناسب با قدرت و توانایی او مشخص شده است. بنابراین در اعمال عمره و حج، کسانی که عذری دارند و از بجا آوردن برخی از اعمال معذورند نیز به طور واضح مشخص شده است که در این بخش به بیان وظیفه چهار گروه از معذوران یعنی بیماران و محصوران و مصدودان و بانوان معذور به عذر شرعی میپردازیم.
هرچند بیمارانی که از بجای آوردن اعمال عمره و حج عاجزند، مستطیع نیستند و حج بر آنها واجب نیست، امّا چنانچه به حج رفتند یا در اثناء اعمال بیمار شدند، وظیفه آنها بدین شرح است:
الف) احرام و وقوف در عرفات و مشعرالحرام را باید خودشان بجا آورند، هرچند با وقوف اضطراری.
ب) بقیه اعمال را به کمک دیگران انجام دهند.
ج) چنانچه نتوانند با کمک دیگران اعمال را بجا آورند، نایب بگیرند.
محصور، بیماری است که نتواند به مکه برود یا نتواند اعمال عمره یا حج را بجا آورد. کسی که محصور شده وظیفهاش بدین شرح است:
مصدود کسی است که دشمن یا شخص دیگری او را از بجا آوردن عمره یا حج باز داشته است. شخص مصدود باید برای بیرون رفتن از احرام:
* در محلی که مصدود شده یک شتر یا گاو یا گوسفندی را به قصد بیرون رفتن از احرام ذبح کند.
* پس از آن تقصیر کند و با این دو عمل از احرام خارج میشود و طواف نساء نیز لازم نیست.
اگر برای بانوان عذر شرعی پیش آید یعنی حائض شوند، دو مشکل برای اعمال عمره و حجشان پیش میآید:
چنانچه عملی از اعمال عمره یا حج فراموش شود، اعمال بعدی بجای آورده شود، در برخی از موارد اعاده یا قضای همان عمل کافی است، ولی در برخی از موارد، اعمال مترتبه نیز باید اعاده شود. لذا به زائران
ایام اقامت در مکه از فرصتهای طلایی و ارزشمند عمر انسان محسوب میشود که نباید این فرصت را بیهوده گذراند یا به کارهای بیارزش یا کم ارزش مصروف داشت.
به جز اعمالی که جزء واجبات عمره و حج شمرده میشود، برخی
از کارها در مکه مکرمه مستحب است که به برخی از آنها اشاره میشود:
الف) تلاوت قرآن که تأکید بسیار شده و ختم قرآن در مکه فضیلت بسیار دارد.
ب) طواف مستحب، با همان شرایطی که در طواف واجب گفته
شد با این تفاوت که نماز این طواف لازم نیست پشت مقام بجا آورده شود.
طواف مستحب را میتوان برای خود یا به نیابت از شخص دیگر، اعم از زنده یا مرده، یک یا چند نفر بجا آورد.
ج) طواف وداع؛ در آخرین لحظات اقامت در مکه و پیش از بیرون رفتن از آن مستحب است طواف و دعا بجا آورند.
د) زیارت قبور اولیای الهی از جمله قبر حضرت ابوطالب و خدیجه در قبرستان حجون و مولدالنبی9 نزدیک مسجدالحرام و نماز در مساجد معروف مکه مثل مسجد جن و مسجدالرایة و...
1. عمره مفرده به چه معنی است.
2. تفاوتهای عمره تمتع با عمره مفرده چیست؟
3. وظیفه معذوران در حج و عمره چیست؟
4. عمره مفرده در چه زمانی انجام میگیرد؟
5. مستحبات مکه مکرمه کدامند؟